Dün ilk bölümünü yayınladığımızYes! Magazine’de İngilizce olarak yayınlanan, Amerika Zaman Bankalarının kurucusu, Columbia Hukuk Fakültesi Profesorü Edgar Cahn’ın yazısının devamı aşağıda. Bu yazı  Elif Ergin tarafından Zumbara‘da saat karşılığında çevrilmiştir.

Zaman Bankası girişimlerinin büyüklüğünü ve etkilerini dört örnekte açıklayabiliriz:

1. Chicago’nun en düşük performans gösteren 27 okulunda; 5. ve 6. sınıf öğrencileri bir okul sonrası programıyla 3. ve 4. sınıf öğrencilerine özel ders ve danışmanlık hizmeti verdi. Bu program sonucunda öğrencilerin okula katılımları arttı, notları yükseldi ve okulda daha az kavga ve kaba kuvvet olayına rastlandı. Araştırma öğrencilerin kendilerinden bir kaç yaş küçük öğrencilere özel ders vermesinin olumlu kazanımlar sağladığını belirlemiştir. Zaman bankasını kullanımını sürekli hale getirmek ve aileleri de bu oluşumla bütünleştirmek, bu programın kazandırdıklarını kanıtlamak için gereken bilgileri verir.

2. Son on yıldır Washington D.C’de gençler, şiddet içermeyen suçlardan yargılan yaşıtlarının yargılandığı, Zaman Doları Gençlik Mahkemesinde jürilik yapıp, karşılığında hizmet saati kazanıyorlar. Suçlular; toplum hizmeti, yaşam becerileri dersleri, özür mektubu yazma, bir makale yazma veye jüri görevi cezalarına çarptırılabilir. Suçların tekrarlanma oranı %10’dan azdır, Şehir Enstitüsü; geleneksel sistemle işleyen mahkemeler yerine Gençlik Mahkemesine gelen her bir suçlu sayesinde Bölge’nin 9.000 dolar tasarruf ettiğini tahmin ediyor.

3. Ulusal Topluma Dönüş Akademisi; hapishaneden çıktığında kişisel gelişim, eğitim veya hizmetle ilgilenen kişilerden oluşur. Toplum hizmetine örnek olarak; çocukları çetelerden koruyarak güvenli bir şekilde okula gidip gelmelerini sağlamak veya yaşadıkları müşterek mülkiyette gençlerin şiddetin azalmasına yardımcı olmaları verilebilir. Ulusal verilere göre, bir suçlunun hapisten çıkıp 3 yıl içinde yeniden suç işleme eğilimi %60 ile %70 arasında değişmektedir. Ulusal Topluma Dönüş Akademisi’nde bu oran 1.5 yıldır 0.

4. Montpelier,Vermont’ta; Olgunlaşma İdaresi bir çeşit zaman bankası olan ‘bakım bankasına’ yatırım yaptı. Yaşlı vatandaşlar kendileri veya aileleri “primleri” düzenli şekilde ödediğinde bakım ve destek alacaklarına dair güvenceye sahipler. Primler topluluktan veya diğer yaşlıların bakımlarından kazanılan zaman doları ile ödeniyor. Aslına bakılırsa, zaman bankalarını kullanan bu program sayesinde bir çeşit geniş aile meydane geliyor. Bu program sayesinde ne kadar tasarruf edildiğini belirlemek için henüz çok erken. Fakat yapılan son araştırmalar gösteriyor ki, evde bakım süreci hükümet tarafından kesintiye uğratılırsa, hastalar hastalığı önleyici bakım almayı geciktirmiş olacaklarından ya da geçiş dönemi bakımını almamış olduklarında tekrar hastaneye yatmaları gerekeceğinden hastane ücretleri artış gösterebilir.

Ayrıca zaman bankaları sistem günlüğünü tutmanın, takipte bulunmanın ve saat paylaşmanın daha kolay olacağı yeni bir yazılımla da destekleniyor. Açık-kaynak kodu ile yazılan site, kolayca kendilerine özel web sitesi açabilisinler diye zaman bankalarının hizmetinde. Bu açık kaynak versiyonu şu an biribirinden ayrı 200’ün üstünde zaman bankası tarafından kullanılmakta. Ve gelecek yıla kadar bu oluşum, akıllı telefonlarda ve tabletlerdeki yerini alarak bir zaman bankası ailene erişimi radikal bir şekilde geliştirecek.

Geliştiren Bir Araç

Yıllar içinde, zaman bankasının geçtiği aşamalara tanıklık ettim. Hangi aşama olursa olsun zaman bankası hep kişinin kendi  kendini güçlü hissedebilmesi ile ilgili oldu.

İlk aşama, komuşudan komşuya beceri paylaşımı ile ilgili. Genellikle birbirimize çok yakın ama bir o kadarda uzak yaşarız. Komşularımızın neler yapabildiğini, kime güvenebileceğimizi bilmeyiz. Zaman bankacılığı bize çevremizdeki bu geniş çaplı kapasiteyi keşfetmemizi sağlayan araçları sunar ve yapılanların tutulduğu ve diğerlerine aktarıldığı kayıt sistemi ile karşılıklı güvenmeyi mümkün kılar.

Zaman Bankası daha sonra ortak üretimi daha da hızlandıran bir aşamaya geldi. Bu aşamada sivil toplum örgütleri ve hizmet sektöründeki profesyoneller, hizmet ettikleri toplumun ve müşterilerinin, istenen sonuçları ortaya çıkarmada (zaman bankaları sayesinde) “ortak üretici” olabildiklerini gördüler. Bu; bir çok alanda çok büyük kurumsal değişime yol açabilir: çocuk gelişimi, ilk ve orta okul eğitimi, aile desteği, profesyonel çalışma, çocuk adaleti, yaşlı bakımı, şiddeti önleme, gazilerin tekrar kazanımı, hapishaneye tekrar girmeme. Bu değişim her gün başka bir alanda etkisini gösteriyor; sıradan paranın ötesinde ne gibi imkanların yattığını anladığımızda bir virüs gibi yayılabilir.

Şu anda üçüncü aşamaya tanıklık ediyoruz: Süreli bakım, ulaşım, ev tadilatı gibi hizmetler sunan küçük işletmeler oluşmakta. Bu işletmeler para ekonomisi ve toplum ekonomisi arasında bir köprü oluşturuyor.

Sonuç olarak, zaman bankaları umut ve imkan demektir. Ne piyasa değerinin, bizim değer kavramlarımızı tekeli altına almasına izin verilmeli, ne paranın varlığının, hayatımızda yapabileceklerimizi belirlemesine göz yumulmalıdır.

Yes! Magazine’de İngilizce olarak yayınlanan, Amerika Zaman Bankalarının kurucusu, Columbia Hukuk Fakültesi Profesorü Edgar Cahn’ın bu yazısı,  Elif Ergin tarafından Zumbara‘da saat karşılığında çevrilmiştir.

“Paraya erişim neden hayatımızda neler yapabileceğimizi belirliyor olsun ki? Zaman bankaları çoktan yola çıktı, hem de hiç tahmin edemeyeceğiniz şekillerde.”

Bundan 10 yıl önce Robert Wood Vakfı , zaman bankasının (insanların para yerine zaman ve yeteneklerini değiş tokuş ettiği bir sistem) uygulama zamanı gelmiş yayılması gereken bir fikir mi yoksa uygulama alanı kısıtlı ütopik bir kavram mı olduğunu tespit etmesi için NPR’dan Susan Dentzler’ı görevlendirdi. Dentzler’in yanıtı:

‘Zaman doları uzun vadede, rüzgar gülleri ve güneş panellerinin ülke enerjisine sağladığı katkı gibi bir katkı sağlar: basit,alışılmadık; kitlelerin ihtiyaçlarına cevap vermesi beklenemez fakat belli bir kesimin ihtiyaçlarına cevap vermek için oldukça asil bir yol. ’

10 yıl sonra, güneş panelleri ve rüzgar gülleri girişim alanından oldukça uzaklaşmış olsa da, zaman bankası nispeten küçük ölçekli bir çaba olarak varlığını sürdürüyor. Ancak bir çok sebepten ötürü, zaman bankası fikri çok daha benimsenebilir bir hale getirilebilir.

Neden Zaman Bankası?

İlk denemelerimizi bundan 25 yıl önce halkın kullanılmamış kapasitesini ve  karşılanmamış ihtiyaçlarını bir araya getirmemizi sağlayacak yeni bir para çeşidiyle gerçekleştirdik. Piyasa; sağlıklı nesiller yetiştirmek, güçlü aileler kurmak, komşuluk kavramını yaşatmak, çevreyi korumak, sosyal adaleti ve demokrasiyi geliştirmek gibi bir çok önemli çalışmayı değerlendirme veya ödüllendirmede başarısız olduğundan, insanların zamanına değer biçerken piyasa fiyatlandırmasından başka yollar kullanma ihtiyacını hissettik. Bu gibi çalışmaları şereflendirmenin, tescil etmenin ve ödüllendirmenin bir yolu mutlaka olmalı.

Wall Street’i İşgal Et hareketi ortaya çıkmadan uzun süre önce, Zaman Bankası hareketi daha adil ve daha kapsamlı bir ekonomik düzen adına kararlı bir tavır sergiledi. Biz doların yanı sıra, bir takım farklı değiş tokuş işlemleri oluşturabilen farklı bir para türünün var olabileceğini kanıtlamak istedik. İnandığımız şey bu farklı türdeki paranın, amansız çıkar arayışının  sebep olduğu negatif dışsallıkları önleyecek veya bunlara bir çare bulacak girişimlerde bulunarak pozitif bir toplum yaratacağıydı.

Zaman Bankacılığı parayı tekelleştirmeyi ve dolayısıyla değerini arttırmayı reddetmiş, bunun yerine başlangıçta ‘hizmet değişimi’ olarak adlandırılan yeni bir tür para yaratmıştır. Zaman Dolar’ı olarak bilinen bu oluşum daha sonra Birleşik Devletler’de yayılan şekli ile Zaman Bankası ismini almıştır. İçeriği basit: başka bir üyeye yapılan 1 saatlik yardımın karşılığında 1 saat kredi kazanılır, bu kredi başka bir 1 saatlik hizmetle takas edilebilir. 1,1’e eşittir. Matematik böyle. IRS (Amerikan Milli Gelirler İdaresi) sürekli olarak zaman bankalarının ticari takas kuruluşları olmadığını, bu yüzdende zaman değişiminin vergiye tabi gelir gibi algılanmaması gerektiğini ifade etmiştir.

25 yıllık deneme, öğrenme ve büyüme sürücenin adından, Birleşik Devletler’de hali hazırda 300 adet zaman bankası var. Bunların en küçüğü 15, en büyüğü 3.000 üyeye sahip. Günümüzde Amerika Birleşik Devletler’inde 30.000, Birleşik Krallıkta 30.000 ve bunlara ek olarak dünya gelelinde 34 ülkeye dağılmış 100.000 kişi zaman bankası bünyesindedir.

Neden Şimdi?

İşsizliğin sürekli olarak yüksek oranlarda seyretmesiyle, bir çok insan kabul görmüş işlere ve ödeneklere (maddi) artık erişemez durumda -ancak bu, o insanların yeteneklerinin boşa gidiceği anlamına gelmez. Halkın, özellikle de halkın düşük gelirli kesiminin ihtiyaçlarına yönelik şekillendirilen programlarda, bugüne dek insanların hiç kullanmadıkları kapasitelerinden artık fayda sağlayabilecekleri bir çok yol mevcut. Paranın zor bulunduğu şu günlerde, zaman bankası gibi yeni bir para biriminin ya da takas sisteminin gelmesi tam da ihtiyacımız olan şey olabilir.

Ekonominin mevcut durumu göze alındığında, zaman bankaları ilgili herkesin aklına gelen soru şu: Zaman Bankaları ekonomik durgunluğu atlatmamıza nasıl yardımcı olabilir?  Düşündüğünüzden çok daha fazla şekilde. Cevaplar farklı kategorilerde incelenebilir:

Bunların ilki, bütçeye doğrudan sağladığı rahatlama: İnsanlar ev tadilatı, bahçe işi, çocuk bakımı, yaşlı bakımı, saç kesimi, ulaşım veya taşıma olanaklarını paylaşma gibi ihtiyaçlarını paranın adı bile geçmeden, yaşadıkları toplumun diğer bireyleri tarafından karşılayabilirler. Zaman bankaları paramız azalmaya başladığında ilk olarak kıstığımız sanat, dans dersi ve dil kursu gibi bir çok aktiviteye kesintisiz erişim sağlar.

Zaman bankasının ekonomiye bir diğer katkısı ise insanlar ve para ekonomisi arasında bir köprü görevi görmesidir. İnsanlar iş arayışında öz geçmişlerini hazırlarken, mülakat becerileri üzerine çalışırken, bilgisayar becerisi kazanırken ya da ulaşım ve çocuk bakımı gibi konularda yardım alırken zaman dolarını kullanırlar. Zaman doları ayrıca daha az sermayeye, daha çok emeğe dayanan küçük işletmeler ortaya çıkarır…

(Uzun olması sebebiyle yazıyı 2 bölüm halinde yayınlayacağız, devamını yarın buradan okuyabilirsiniz.)

28 Ekim’de Zamana Karşı (In Time) filmi tüm dünya ile eş zamanlı olarak Türkiye’de de gösterime girdi. Filmin fragmanında kahvenin 4 dakikaya satıldığını gördükten sonra Zumbara ekibi olarak biz de sinemadaki yerimizi aldık.

Paranın yerini tamamen zamanın aldığı bir dünya düşünün. Herkesin başlangıçta 25 yılı olduğunu ancak satın aldığınız her şeyin dünyadaki zamanınızdan götürdüğünü ve bunun için de sürekli zaman kazanmak yani çalışmak zorunda olduğunuzu…

Gettolarda yaşayan insanların her zaman ‘ceplerinde (filmde kollarında)’ en fazla bir günlük zamanın bulunduğu, zengin bölgelerde yaşayan insanların ise yüz yıllara sahip olduğu film, şu an yaşadığımız dünyada paranın metalaşmasının yarattığı dengesizlikleri ‘zaman’ metaforu ile değiştirerek göstermesi sayesinde, sorunların vahimliğini daha görünür kılıyor. Yani günümüz dünyasına farklı gözlüklerle bakıyoruz filmde.

Filmde kullanılan terminoloji de özellikle ilgimizi çekti. Mesela dünyadaki zaman bankası uygulamalarında kullanılan sözcüklerin tamamen zıt anlamda kullanıldığı bir çok sözcük vardı.

Zaman Bankası (Time Bank): Bildiğiniz gibi Zumbarada dünyada 33 ülkede kullanılmakta olan zaman bankalarından biri. Ancak filmde günümüzdeki bankaların yerine ‘zaman bankası’  kullanılmıştı. Zaman almak için %30 faiz ödüyorsunuz ve bu faiz filmin sonuna doğru %37’lere ulaşıyor.

Zaman Tutucu (Time Keeper): Bu kavram lokal olarak kullanılan zaman bankalarında, zaman bankası sürecini kolaylaştıran, insanlarla iletişimde olan ve servis değişimi sonucu sisteme zaman girilerek zaman bankası sisteminin işlemesini sağlayan kişi anlamına geliyor. Ancak filmde zaman tutucu, bir toplum polisi anlamına gelmekte ve zamanın büyük miktarda el değiştirmesi (filmde kişiler birbirlerine zaman transferi yapabiliyorlar) durumunda bunun kontolünü sağlamakta.

Zaman Paylaşımı (Time Share): Filmede zamanı tükenmekte olan kişilere bedavaya zaman yardımında bulunan dayanışma kuruluşlarına verilen ad. Zamanı tükenmek filmde kelimenin tam anlamıyla kullanılıyor-  hayata veda etmek anlamında.

Ne alırsan 99 saniye mağazaları: Özellikle Çin’de üretilen malzemelerin bulunduğu ne alırsa 1 TL/$ mağazalarını biliyorsunuzdur. Filmde de ne alırsan 99 saniye mağazaları var.

Zaman Bölgesi (Time Zone): Filmdeki dünyada bulunan zaman bölgeleri insanları da birbirinden ayırmakta. Gettolarda yaşayan insanların en zengin bölgeye gidebilmesi için 1 yıl ödemeleri gerekmekte. Bu da doğal olarak farklı bölgelerde bulunan insanların bir araya gelmesini imkansız hale getirerek sistemin kontrolünü kolaylaştıran bir araç olarak kurgulanıyor.

Geniş zamanlı aile: Zaman yönünden zengin ailelere verilen ad. Zenginlik kuşaktan kuşağa geçiyor. Günümüzdeki para gibi, zamandan da zaman üretmek çok zor değil.

‘Oysa herkese yetecek zaman var’ söylemi, darwin kapitalizmi konsepti, insanların ekonomik statülerinin ‘hızlı hareket etmelerinden anlaşılması gibi bir çok detay filmden çıktığımda şu soruyu sordurttu tekrar:

Günümüzde para dediğimiz şey aslında zamanımızı kiralayarak kazandığımız bir kağıt parçası olma yolunda değil mi ne de olsa?

19 Kasım Cuma günü Zumbara Açık Radyoda Bilgi Çağı Radyo Programında idi. Keyifli dinlemeler 🙂

Okullarda Zaman Bankası

Eylül 23, 2010

İspanya’nın Santander şehrinde belediyeler ve okullar arasında bizi çok mutlu eden bir proje başlamakta. Seçilen bir pilot okulda başlayan proje, öğrencilerin zaman bankasına üye olmasını, servis değişiminde bulunmasını ve zaman bankasının yarattığı değerleri yaşamalarını sağlamakta. Karşılıklı yardım, işbirliği, eşitlik ve sorumluluk gibi değerleri teşvik etmek için kullanılacak bu sistem sayesinde her bir çocuk başkalarının da yardımı ile yeteneklerini ve başarılarını keşfediyor olacak.

Bir okul ile başlayan bu projenin, ilk önce bölgede sonra da ülkede yayılarak bir ağ oluşturulması planlanmakta.

Kaynak: http://www.abc.es/agencias/noticia.asp?noticia=524457

Hepimizin farkında olduğu ancak tam olarak tanımlayamadığımız, yolunda gitmeyen bir şeyler var. Bir koşturma hali, stres, tatminsizlik…Pazar ekonomisinin ödüllendirdiği rekabet, saldırı, elde etme durumları bizi yormuş gibi gözüküyor. Oysa ortak üretim modelinde bulunan ılımlılık, nezaket ve şefkat ile yine yeniden dengeye ihtiyacımız var.

Evet bir ütopya değil bu. Ilımlılık, nezaket, empati, anlayış vs. insanda esas olan değerler. Ancak bu değerlerin kullanılmaması uzun vadede tahmin ettiğimizden büyük sorunlar doğuracaktır. Bu sorunları günümüzde yaşamaya başladık bile.

Söylemek istediğim şu: Doğal kaynakları düşünün. Ne yaparsak yapalım hiç bitmez sanmıştık, bu ihtimal aklımızın ucundan geçmemişti bile. Aynı bu örnekte olduğu gibi ya insan kaynakları (insani değerler) de bir gün kaybolmaya başlarsa? Belki başlamış olabilir bile…

İnsani değerler ile hayatımızı dengelemek ve ortak üretim modelini hayata geçirebilmek adına, insanların bir birleri için bir şeyler yapmalarını sağlamaya yönelik yeni veya eski yöntemler bulmalıyız. Yaratıcılık ve marifet gerekiyor. Ama gerçekten istersek bunu başarabiliriz. Kendimize şu soruları tekrar sormalıyız ve cevaplarken gerçekçi olmalı:

  • İnsanlar ne yapabilir?
  • İnsanlar ne yapmak istiyor?
  • Kime güveniyorsun?
  • Seni ne motive ediyor?
  • İnsan doğası nedir?
  • Başarabileceklerimiz?
  • Gerçekten sahip olduğumuz şeyler neler?

Belki ihtiyacımız olana zaten sahibiz. En azından başlamak için “zaman” ve “kapasitelerimiz” var.

Hiç fena değil, ne dersiniz!

Kaynak: No More Throw Away People, Edgar Cahn

Zaman bankasının uzun vadede işe yarayacağını kanıtlayan 5 ana değeri var:

1. Herkes yaratıcı ve katılımcı olabilir. Sevme , iletişim kurma ve ilgi gösterme hepimizde var.

2. İş tanımı değişmeli. İş tanımın dışında kalan bir çok şey eklenmeli.
  • sağlıklı çocuk yetiştirmek için gereken her şey
  • aileleri koruma
  • mahalleleri güvenilir ve canlı/heyecanlı yapma
  • zayıf ve savunmasıza ilgi
  • adaletsizliği düzeltme
  • demokrasinin işlemesi
3. Geri verme dürtüsü evrensel: Karşılıklılık. Ben sana ihtiyaç duyuyorum yerine, birbirimize ihtiyaç duyuyoruz.

4. Yol, köprü, su, elektirk vs.ye ihtiyaç duyduğumuz kadar ve hatta daha da çok, sosyal bağlara ihtiyaç duyuyoruz. Bu sosyal bağlar ancak gelecek ve uzun solukluluk ortamında güven, karşılıklılık ve yurttaş katılımı sonucu oluşabilir. Bu değerler sosyal sermayenin ana taşlarıdır.
5. Saygı: Saygı; söz söyleme, inanma ve değer verdiğimiz her şeye karşı özgürlüğü beraberinde getirir. Saygı demokrasinin ruhudur.